Komunikat - Synthos AgroKomunikat |

Komunikat

  • /A

Allelopatia - dobre i złe sąsiedztwo roślin

Allelopatia jest powszechnie występującym zjawiskiem w świecie roślin, które rosnąc w sąsiedztwie oddziaływają na siebie hamująco bądź stymulująco, wpływając na bioróżnorodność w lokalnym środowisku.

Allelopatia to  interakcje biochemiczne, w których jeden organizm wydziela związki negatywnie lub pozytywnie wpływając na wzrost i rozwój innego organizmu. Jest ona terminem określającym wzajemne wpływy pomiędzy roślinami z uwzględnieniem mikroorganizmów. Związki allelopatyczne wydzielane przez żywy organizm roślinny, jak również uwalniane podczas rozkładu jego resztek, hamują lub pobudzają wzrost i kiełkowanie określonych roślin. Wydzieliny wpływają także na rozwój organizmów zwierzęcych żyjących w glebie i na roślinach. Rośliny uprawne i chwasty, głównie poprzez resztki roślinne, wprowadzają do środowiska związki chemiczne, które mogą być toksyczne zarówno dla nich samych, jak również dla innych gatunków. Wyróżniane są dwa typy allelopatii: prawdziwa i funkcjonalna. Allelopatia prawdziwa dotyczy toksycznych związków chemicznych uwalnianych przez roślinę do środowiska bezpośrednio po ich wytworzeniu. Allelopatia funkcjonalna określa wszystkie substancje wydzielane przez roślinę, które stają się toksyczne dopiero po przekształceniu przez mikroorganizmy. Do substancji allelopatycznych należą liczne i zróżnicowane związki organiczne typu lotnych substancji eterycznych zaliczanych do grupy terpenoidów, jak np. olejek anyżkowy, brzozowy, czy kamforowy czy też np. nadająca specyficzny zapach suszonemu sianu kumaryna, lub fitoncydy – lotne substancje wytwarzane przez rośliny żywe w liściach, kwiatach, nasionach i korzeniach, o właściwościach bakteriobójczych i grzybobójczych albo hamujących rozwój patogenów, wabiących pożyteczne owady a odstraszających szkodniki roślin. Fitoncydy występują na przykład w cebuli, czosnku i czarnej porzeczce. Trzeba tu także wymienić związki płynne (alkaloidy, glikozydy i in.) oraz stałe (np. garbniki), produkowane przez jedne rośliny i działające hamująco na inne. Mówiąc wprost zjawisko allelopatii polega na tym, że wymienione allelozwiązki dla wzrostu i rozwoju jednych roślin są korzystne, a dla innych szkodliwe. Oddziaływanie zależy od ich stężenia. Duże stężenie może hamować rozwój roślin uprawnych, małe natomiast może stymulować, a nawet przyczyniać się do wzrostu plonu. Większość allelozwiązków nie jest wytwarzana przez roślinę wyłącznie w celach „komunikacyjnych”. Wiele substancji allelopatycznych pełni istotną rolę w reakcjach stresowych rośliny na czynniki abiotyczne, jak np. związki fenolowe, wspomagające roślinę m.in. w przypadku odbioru zbyt dużej dawki promieniowania słonecznego. Takich grup allelozwiązków jest jednak znacznie więcej i obecna jest w różnych ilościach, zarówno w wegetatywnych, jak i generatywnych częściach roślin. Najwięcej allelozwiązków zawartych jest w liściach i te charakteryzują się też najszerszym spektrum oddziaływania. Rozmaite są także sposoby uwalniania nośników informacji. W allelopatii kluczową rolę odgrywają substancje chemiczne uwalniane przez części nadziemne i podziemne roślin. Substancje te wpływają na wzrost innych organizmów w bezpośrednim otoczeniu danej rośliny, głównie innych roślin i bakterii.

Allelopatia może być ujemna, ale i dodatnia. Istnieją dwie główne drogi oddziaływań, a mianowicie:

a) wydzieliny gazowe lub płynne nadziemnych części roślin (liście, kwiaty i nasiona) działające bezpośrednio na sąsiednie rośliny, bakterie lub grzyby,

b) bądź pośrednio, po przedostaniu się do gleby jako wydzieliny korzeniowe.

 

Przykłady allelopatii ujemnej

  • orzech włoski źle wpływa na wzrost roślin zlokalizowanych w bliskim jego sąsiedztwie;
  • kapusta źle wpływa na fasolę, pomidory, marchew, rzodkiew;
  • cebula, czosnek pospolity, mieczyki źle wpływają na fasolę;
  • koper źle wpływa na marchew;
  • pomidory źle wpływają na ogórki, ziemniaki, groch;
  • dynia, kabaczek, ogórek, słonecznik źle wpływają na ziemniaka;
  • fasola, gorczyca źle wpływają na buraka. Rolnikom zjawisko allelopatii najbardziej znane jest z faktu „mątwikobójczego” oddziaływania wydzielin korzeniowych gorczycy;
  • truskawka, pomidor, fasola źle wpływają na rośliny kapustne;
  • ziemniak, zioła aromatyczne źle wpływają na ogórka.

Przykłady allelopatii dodatniej:

  • cebula, kalarepa dobrze wpływają na buraka;
  • seler dobrze wpływa na pomidora;
  • fasola, kukurydza, groch, rzodkiew, słonecznik, koper ogrodowy dobrze wpływają na ogórka;
  • fasola, kukurydza, kapusta, chrzan, len dobrze wpływają na ziemniaka;
  • groch, sałata, cebula, por, pomidor dobrze wpływają na marchew;
  • marchew, rzodkiew, truskawka, ogórek, szpinak dobrze wpływają na sałatę;
  • ziemniak, seler, koper ogrodowy, szałwia, burak, cebula dobrze wpływają na rośliny kapustne;
  • ziemniak, marchew, ogórek, kapusta dobrze wpływają na fasolę.

Inne ciekawe przykłady interakcji allelopatycznych:

Powszechnie uważa się, że:

  • aksamitki i nagietki wpływają na zmniejszenie liczebności niektórych nicieni w uprawach warzyw i truskawek;
  • w tunelach foliowych i szklarniach aksamitki działają odstraszająco na mączlika szklarniowego;
  • wilczomlecz, cesarska korona i bazylia odstraszają gryzonie;
  • mięta pieprzowa odstrasza mszyce;
  • nasturcje i nagietki zwabiają mszyce, przez co chronią warzywa;
  • seler, pomidor, szałwia lekarska, tymianek – odstraszają gąsienice np. bielinka kapustnika;
  • cebula i czosnek ograniczają rozwój szarej pleśni i chorób bakteryjnych, a ich woń prawdopodobnie pomaga odstraszać gryzonie;
  • koper ogrodowy przyśpiesza kiełkowanie nasion;
  • bazylia pomaga w walce z mączniakiem rzekomym i jest polecana np. do obsadzania grządek z ogórkami;
  • żyto z niewielką ilością chabra bławatka daje wyższe plony, niż rosnące bez niego;
  • toksyczne właściwości saponin występujących w lucernie siewnej mogą być wykorzystane w ochronie chmielu przed niektórymi patogenami i szkodnikami;
  • wykazano niszczące działanie pelargonii i bodziszka na stonkę ziemniaczaną. Potwierdzone zostały także herbicydowe właściwości gryki, które związane są z występowaniem w jej zielonej masie glikozydu – rutyny.

 

Charakter interakcji allelopatycznych może sprzyjać rozwojowi sąsiednich roślin, częściej jest to działanie hamujące wzrost i rozwój sąsiadów.

Pozytywne oddziaływania allelopatyczne mogą mieć aspekt praktyczny w celu ochrony przed szkodnikami, chwastami i chorobami w ramach walki biologicznej. Wykorzystanie allelopatii ma szczególne znaczenie w rolnictwie ekologicznym i zrównoważonym. Stosując odpowiednie sąsiedztwo uprawianych roślin, można przeciwdziałać chorobom roślin i występowaniu chwastów bez konieczności stosowania chemicznych środków ochrony roślin, a także skutecznie walczyć ze szkodnikami roślin.

Autor: Małgorzata Dulska – Ekspert ŚOR Synthos AGRO

© 2017 Synthos. All rights reserved.